Το στούντιο της χορογράφου Αριάννας Οικονόμου σε ένα σταυροδρόμι στο παλιό Καϊμακλί «έχει μάτια στο ξύλινο πάτωμα». Πίσω από τον τοίχο κρύβονται οι καμάρες, τότε που ο μεγάλος κήπος φιλοξενούσε γάμους και γιορτές, η μνήμη μιας πυρκαγιάς που χάθηκε ένα παιδί, το μπακάλικο το οποίο λειτούργησε αργότερα στο ίδιο σημείο.«Όλα αυτά συνυπάρχουν ακόμη στον χώρο», μας λέει όταν τη συναντήσαμε με αφορμή την προβολή τριών ταινιών της στην ενότητα «Embodied Films: Το Σωματικό Σινεμά της Αριάννας Οικονόμου», σε επιμέλεια Ευαγορίας Δαπόλα.
Για την Αριάννα Οικονόμου ο κινηματογράφος είναι ακόμα μία μορφή κίνησης. Και η κίνηση, όπως και η μνήμη, δεν σταματά ποτέ. Διαπερνά το σώμα, τους τόπους, τις ιστορίες και τις ζωές που προηγήθηκαν. Αυτή η αντίληψη διατρέχει το σύνολο του καλλιτεχνικού της έργου, από τα πρώτα πειράματα με το βίντεο και την περφόρμανς μέχρι τα πρόσφατα κινηματογραφικά της έργα Breathing Eye (2021) και Morphic Soil (2025), τα οποία θα προβληθούν στο φεστιβάλ μαζί με την ταινία On Weight (2007).
Η σχέση της με το σωματικό σινεμά διαμορφώθηκε ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, όταν ανέπτυξε το πρόγραμμα «Urban Bodies: Physical Cinema», ένα εγχείρημα που έφερε στη Λευκωσία σημαντικές προσωπικότητες του διεθνούς videodance, όπως οι David Hinton, Miranda Pennell και Lutz Gregor. Μέσα από αυτήν τη διαδικασία ανακάλυψε ότι η χορογραφία δεν βρίσκεται αποκλειστικά στο σώμα του ερμηνευτή. Βρίσκεται εξίσου στο βλέμμα της κάμερας, στην κίνηση του κινηματογραφιστή, στον τρόπο που ο φακός ακολουθεί, παρατηρεί ή αποκαλύπτει μια δράση. «Ο Lutz Gregor μας έλεγε ότι χορογραφία μπορεί να είναι μια σακούλα που παρασύρεται από τον άνεμο, ένα πουλί, μια σκιά», θυμάται. «Όταν κινείται ο χορευτής, κινείσαι μαζί του με τον φακό σου». Αυτή η προσέγγιση υπήρξε καθοριστική για τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται μέχρι σήμερα τη σχέση σώματος και εικόνας.
Το έργο Breathing Eye (2021) αποτελεί ίσως το πιο άμεσο παράδειγμα αυτής της αναζήτησης. Το έργο γεννήθηκε μέσα από μια διαδικασία αυτόματης γραφής, μια πρακτική που η Οικονόμου χρησιμοποιεί συχνά για να δημιουργεί αφηγηματικούς συνειρμούς και σουρεαλιστικές εικόνες. Στον πυρήνα του βρίσκεται το ερώτημα του βλέμματος: ποιος βλέπει και ποιος βλέπεται; Η αφετηρία υπήρξε η ταινία μικρού μήκους FILM (1965) του Samuel Beckett, στην οποία ένας άνδρας προσπαθεί απεγνωσμένα να αποφύγει το βλέμμα της κάμερας, μόνο για να ανακαλύψει ότι δεν μπορεί να ξεφύγει από τον ίδιο του τον εαυτό. Η Αριάννα μεταφέρει αυτό το υπαρξιακό ερώτημα στο δικό της σώμα και στη δική της εμπειρία ως γυναίκα χορεύτρια.
Μεγαλώνοντας σε μια εποχή στην οποία η επιλογή της σπουδής του χορού αντιμετωπιζόταν συχνά με επικριτικότητα, έμαθε από νωρίς να διαχειρίζεται το βλέμμα των άλλων, ειδικότερα το ανδρικό βλέμμα. Για χρόνια επέλεγε να καλύπτει το σώμα της στη σκηνή, προσπαθώντας να προστατευθεί από στερεότυπα και κοινωνικές προβολές. Οι ιδέες του μεταμοντέρνου χορού και δημιουργών όπως η Yvonne Rainer, που αντιμετώπιζαν το σώμα ως φορέα σκέψης και όχι ως αντικείμενο θέασης, αποτέλεσαν σημαντικά σημεία αναφοράς.
Σε μία από τις βασικές εικόνες στο Breathing Eye (2021), η καλλιτέχνιδα εμπνέεται από το χταπόδι. «Το χταπόδι 'βλέπει' από τα πλοκάμια του. Σαν να μην έχει μόνο ένα μάτι, αλλά ένα διάχυτο, κυτταρικό μάτι σε όλο του το σώμα. Τα πλοκάμια του αντιλαμβάνονται το περιβάλλον, γνωρίζουν αν είναι ασφαλές ή όχι, αν μπορούν να αφεθούν ή αν χρειάζεται να προστατευτούν» εξηγεί. Το βλέμμα μετατρέπεται έτσι σε μια διάχυτη σωματική λειτουργία, σε έναν τρόπο ύπαρξης μέσα στον κόσμο.
Η μνήμη αποτελεί σημαντικό στοιχείο της σκέψης της. Όπως σημειώνει, κανένα παρόν δεν υπάρχει χωρίς το παρελθόν που το διαμόρφωσε. Το ίδιο το στούντιό της στη Λευκωσία λειτουργεί ως μια υλική υπενθύμιση αυτής της συνέχειας. Από το 1985 μέχρι σήμερα, ο χώρος συνεχίζει να μετασχηματίζεται, διατηρώντας μέσα του τα ίχνη όσων προηγήθηκαν. Ο κάθε τόπος αποτελεί ένα πεδίο στο οποίο συναντώνται η μνήμη, η εμπειρία και η δυνατότητα του μέλλοντος.
Στο έργο On Weight (2007), μια ταινία-καταγραφή, με δύο κάμερες, της περφόρμανς του ομώνυμου έργου, το βάρος λειτουργεί ως μεταφορά για όσα κουβαλά ο άνθρωπος από την οικογένεια, την ιστορία και τις πολιτισμικές του καταβολές. Η Αριάννα συνδέει αυτό το βάρος με την κυπριακή εμπειρία, αλλά και με τη δική της γενιά δημιουργών καθώς χρειάστηκε να διεκδικήσει χώρο για τον σύγχρονο χορό. Όταν ξεκινούσε, δεν υπήρχαν σχεδόν καθόλου υποδομές για τη σύγχρονη χορευτική δημιουργία στην Κύπρο. Οι καλλιτέχνες έπρεπε να αγωνιστούν για χώρους, πόρους και αναγνώριση. Μέσα από συλλογικές προσπάθειες και μακροχρόνιες διεκδικήσεις γεννήθηκαν θεσμοί όπως η Στέγη Χορού Λευκωσίας, μια διαδικασία που, όπως σημειώνει, χρειάστηκε σχεδόν είκοσι χρόνια για να εδραιωθεί.
Η ταινία Morphic Soil (2025) δημιουργήθηκε σε συνεργασία με τον επιμελητή Κώστα Πράπογλου στο πλαίσιο της έκθεσης All Aboard στο αεροδρόμιο «Ελευθέριος Βενιζέλος», στην Αθήνα. Το έργο δημιουργήθηκε με αφορμή τη σχέση της με την Ithell Colquhoun, τη Βρετανίδα σουρεαλίστρια ζωγράφο που είχε αναπτύξει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τους ιερούς τόπους και τις μυθολογίες της Κύπρου. Η Αριάννα επέλεξε να κινηματογραφήσει το έργο στη Μαδαρή, σε ένα τοπίο που φέρει ακόμη τα ίχνη της ηφαιστειακής γέννησης του νησιού. Εκεί το χώμα μετατρέπεται σε φορέα μνήμης. Η λάβα γίνεται σύμβολο δημιουργίας και απώλειας, ζωής και θανάτου. Το έργο λειτουργεί ταυτόχρονα ως φόρο τιμής στη Ρουθ Κεσισιάν, στενή συνεργάτιδα και φίλη της καλλιτέχνιδας, η οποία έφυγε από τη ζωή την περίοδο της δημιουργίας του.
Μιλώντας για τα έργα της, τονίζει επανειλημμένα ότι όλα ήταν αποτέλεσμα συλλογικής δημιουργίας. Για την Αριάννα ο χορός είναι ένα πεδίο συνάντησης. Ένα υβρίδιο που συνομιλεί με το θέατρο, τη μουσική, τα εικαστικά, τον κινηματογράφο και τη θεωρία. Δεν την ενδιέφερε ποτέ η αναπαραγωγή έτοιμων μορφών. Την ενδιαφέρει η δημιουργία συνθηκών που διαφορετικές τέχνες και διαφορετικά σώματα μπορούν να συναντηθούν.«Ο χορός ήταν interdisciplinary πριν αποκτήσει όνομα το interdisciplinary. Το σώμα δεν αναγνωρίζει τα σύνορα που επιβάλλουν οι τέχνες ή οι θεσμοί», τονίζει. Γι’ αυτό και οι πιο ενδιαφέρουσες εξελίξεις προέκυπταν πάντοτε από τις συναντήσεις: χορός με θέατρο, με εικαστικά, με μουσική, με τεχνολογία, με κοινωνικές πρακτικές. Εκεί βρίσκεται η ζωντανή δημιουργία την οποία προσπαθεί να υποστηρίξει. Όπως έλεγε ο θεατρικός σκηνοθέτης Peter Brook, έχεις ένα σώμα πάνω στη σκηνή. Τι θέλεις να πεις με αυτό; Για την Αριάννα, όλη η καλλιτεχνική της διαδρομή ήταν μια διαρκής αναζήτηση αυτής της απάντησης.
INFO
Το Φεστιβάλ Εικόνες και Όψεις του Εναλλακτικού Κινηματογράφου ξεκινά αύριο 15 Ιουνίου 2026 με καθημερινές προβολές και θα διαρκέσει μέχρι την Κυριακή 21 Ιουνίου στο Δημοτικό Μουσείο Χαρακτικής Χαμπή στη Λευκωσία. Η είσοδος για το κοινό είναι ελεύθερη. Όλες οι προβολές είναι για άτομα άνω των 18 ετών.
Η ενότητα «Embodied Films: Το Σωματικό Σινεμά της Αριάννας Οικονόμου», το οποίο περιλαμβάνει τις ταινίες On Weight, 2007 / 33', Morphic Soil, 2025 / 10’ και Breathing Eye, 2021 / 20' θα προβληθεί την Παρασκευή 19 Ιουνίου στις 8 μ.μ. με μια εισαγωγή από την επιμελήτρια Ευαγόρια Δαπόλα. Θα ακολουθήσει συζήτηση.